การประเมิน SROI : เปลี่ยน "คุณค่า" ให้เป็น "มูลค่า"

สายใจ จันเวียง

สรุปสาระสำคัญของการประเมินผลตอบแทนทางสังคม (SROI) มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เพื่อเข้าใจง่าย ดังนี้

1. SROI คืออะไร?

      SROI คือ เครื่องมือที่ช่วย เปลี่ยน "การดำเนินงาน" ให้เป็น "คุณค่า" และเปลี่ยน "คุณค่า" ให้เป็น "มูลค่า" โดยเป็นการประเมินผลกระทบครอบคลุมทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม แล้วตีค่าออกมาเป็นตัวเงิน เพื่อให้ทุกคนสื่อสารความสำเร็จในภาษาที่เข้าใจง่าย

2. ทำไมต้องใช้ SROI?

• ก้าวข้ามการรายงานแบบเดิม: เดิมมักวัดแค่ "ผลผลิต" (Output) ว่าทำไปเท่าไหร่ แต่ SROI บอกได้ว่าสิ่งที่ทำนั้น สร้างความคุ้มค่าในเชิงสังคมเท่าไหร่
• ความโปร่งใส: ช่วยพิสูจน์ความสำเร็จต่อแหล่งทุน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอย่างชัดเจน

3. เครื่องมือสำคัญที่ต้องใช้

• Theory of Change (TOC): เป็นการวางแผนจากปลายทางย้อนกลับมา (Backward Mapping) เพื่อตอบโจทย์ว่า "ทำไม" โครงการถึงจะสร้างการเปลี่ยนแปลงได้
• Logic Model (LM): เป็นการวางขั้นตอนการทำงานตามลำดับ (Forward Moving) คือ เพื่อควบคุมการดำเนินงานไม่ให้หลงทิศทาง

4. การประเมิน SROI ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน:

1. กำหนดขอบเขตและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย: ระบุว่าใคร ได้รับผลกระทบจากโครงการบ้าง
2. สร้างห่วงโซ่เชื่อมโยงผลลัพธ์ (Mapping Outcome): ทำความเข้าใจว่าเกิดการเปลี่ยนแปลงอะไรขึ้นบ้าง ทั้งที่ตั้งใจและไม่ตั้งใจ
3. ให้ค่าแทนทางการเงิน (Monetizing): นำผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริงมาตีค่าเป็นตัวเงิน
4. ปรับมูลค่าผลลัพธ์ (Adjust Impact): เพื่อไม่ให้กล่าวอ้างเกินจริง โดยหักลบส่วนที่เกิดขึ้นเองอยู่แล้ว หรือส่วนที่คนอื่นช่วยทำออกไป
5. คำนวณผลตอบแทน (SROI Calculation): เปรียบเทียบ มูลค่าผลลัพธ์สุทธิ กับ เงินลงทุน
6. รายงานผลและสื่อสาร: นำเสนอข้อมูลเพื่อการตัดสินใจและปรับปรุงโครงการ

5. การคิดค่าความจริงใจ (Adjustment Impact)

SROI เน้นความโปร่งใส โดยต้องหักลบค่าเหล่านี้ออกจากมูลค่าผลลัพธ์:

• Deadweight (ผลลัพธ์ส่วนเกิน): ผลลัพธ์ที่อาจเกิดขึ้นเองแม้ไม่มีโครงการ (เช่น ปกติมีการทำอยู่แล้ว)
• Attribution (ผลลัพธ์จากผู้อื่น): สัดส่วนความสำเร็จที่มาจากหน่วยงาน หรือบุคคลอื่นที่ร่วมดำเนินการ
• Displacement (ผลลัพธ์ทดแทน): ผลกระทบที่เกิดจากการย้ายปัญหาจากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่ง หรือการทำให้ผู้อื่นเสียประโยชน์
• Drop-off (อัตราการลดลง): ผลลัพธ์ทางสังคมที่ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป

บทสรุปสุดท้าย: ค่า SROI จะบอกเราว่า "เงินลงทุนทุก 1 บาท สร้างผลตอบแทนกลับคืนสู่สังคมได้กี่บาท" หากค่าที่ได้มากกว่า 1 แสดงว่า โครงการนั้นมีความคุ้มค่าเชิงสังคม

แหล่งที่มาของข้อมูล :

ผู้บรรยาย:  ดร.ฉัตรฤดี ศิริลำดวน ผศ.ดร.นรา หัตถสิน ดร. ปาณมน จันทบุตร